Piše Armin Zeba
Doznake iz inostranstva u Bosnu i Hercegovinu godišnje dostižu blizu četiri milijarde konvertibilnih maraka i čine jedan od ključnih faktora jačanja deviznih rezervi i monetarne stabilnosti zemlje. Nažalost, s obzirom da glavnina tih doznaka potiče iz Evropske unije, gdje BiH, kao i u svim ostalim društvenim i političkim segmentima, na polju finansijskih transakcija ima svojevrstan tretman zemlje “trećeg svijeta”, nezanemariv dio sredstava koja bosanskohercegovačka dijaspora šalje u svoju domovinu ostaje Evropljanima, kroz visoke provizije i troškove konverzije, čija naplata se podrazumijeva neovisno o tome da li je riječ o bankarskoj ili usluzi agencija, odnosno online platformi za transfer novca. Sličnim procedurama i troškovima izložene su i bh. kompanije koje posluju sa inozemstvom, a kojima, imajući u vidu da su brzina i efikasnost finansijskih transakcija imperativan stub uspješnog poslovanja i međunarodne konkurentnosti, poseban problem predstavlja činjenica da se na realizaciju transfera čeka i po nekoliko dana.
Neispunjeni kriteriji
Teoretski jednostavan, ali za sada još uvijek nedostižan recept za eliminaciju tih hendikepa jednim potezom je ulazak BiH u Jedinstveno područje plaćanja u eurima (SEPA), koje obuhvata ukupno 40 članica, uključujući kompletnu Evropsku uniju, Ujedinjeno Kraljevstvo, Norvešku i Švicarsku, ali i balkanske zemlje poput Crne Gore, Albanije i Sjeverne Makedonije. Putem tog sistema, novac izražen u eurima putuje kroz granice kao da se transferira unutar jedne zemlje, što značajno pojednostavljuje i ubrzava transakcije, budući da se one na taj način realiziraju u roku od nekoliko sati, uz minimalne naknade.
Osim zakona iz sfere platnog prometa, bitno je i usaglašavanje regulative na polju prevencije finansijskog kriminala, odnosno sprečavanja pranja novca i finansiranja terorizma
Međutim, iako ga u Centralnoj banci BiH ocjenjuju kao “jedan od najznačajnijih aktuelnih i strateških projekata iz domena platnog prometa, koji jača i integriše bh. platne sisteme u evropske tokove, proces pridruživanja naše zemlje SEPA području u proteklim godinama suštinski nije odmakao puno dalje od početka.
“Da bismo ostvarili članstvo u SEPA području, potrebno je ispuniti set kriterija i harmonizirati domaću sa EU regulativom, prije svega u sferi platnog prometa i platnih usluga”, potcrtavaju iz Centralne banke u izjavi za Business Magazine, pojašnjavajući da je ključni preduslov za članstvo u SEPA području pravna usklađenost sa evropskim direktivama – prvenstveno PSD2 (Payment Services Directive – Direktiva o platnim uslugama), EMD2 (E-Money Directive – Direktiva o elektronskom novcu) i pravilima Evropskog platnog vijeća (EPC).
“Ta usklađenost znači da domaći zakoni moraju osigurati jednaka prava korisnicima, jednaku zaštitu i jednake obaveze pružalaca platnih usluga kao u državama EU, te podstaći okvire otvorenog bankarstva.
Osim zakona iz sfere platnog prometa, bitno je i usaglašavanje u polju prevencije finansijskog kriminala (AML/CFT – Sprečavanje pranja novca i finansiranja terorizma)”, dodaju iz CBBiH.
Uz opasku da je CBBiH na čelu Koordinacionog odbora za SEPA priključenje (KOSP), u kojem participiraju entitetska ministarstva finansija i agencije za bankarstvo te Udruženje banaka u BiH, a da “također aktivno koordinira i sa drugim relevantnim institucijama u čijoj nadležnosti je ispunjenje određenih SEPA kriterija”, iz krovne bh. finansijske institucije preciziraju da su 12. decembra 2025. evropskoj Direkciji za finansijske usluge, finansijsku stabilnost i tržišta kapitala (DG FISMA) i Evropskom platnom vijeću dostavili nacrt aplikacije za SEPA članstvo.
Banke će SEPA sistemu morati prilagoditi i svoje poslovne procese, što uključuje promjene u načinu obrade plaćanja, zaštite podataka i izvještavanja klijenata
“Taj dokument sadrži i još uvijek nepotpunu regulativu (u formi nacrta) iz domena zakona koji se odnose na transpoziciju PSD2 i EMD, budući da oni još uvijek nisu usvojeni. Da bi aplikacija bila formalno podnesena Evropskom platnom vijeću, neophodno je da svi propisi budu na snazi, odnosno usvojeni od strane relevantnih zakonodavnih institucija.
Kako je ovaj formalni dio ulaska u SEPA geografsko područje eliminatoran, ali i nedovoljan korak za početak SEPA plaćanja, CBBiH kontinuirano radi i na potrebnim aktivnostima pripreme banaka, kao i adekvatne infrastrukture, za priključenje i postizanje interoperabilnosti sa platnim infrastrukturama EU i omogućavanje direktnih platnih transakcija sa SEPA zemljama. CBBiH sinhronizirano vrši koordinacijske aktivnosti kod pripreme potrebne regulatorne usaglašenosti i formalizacije aplikativnog paketa za SEPA članstvo, ali i tehničkih preduslova SEPA platnog prometa, sve s ciljem da početak SEPA plaćanja bude bez odgađanja nakon prijema BiH u SEPA geografsko područje te kako bi se izgradila efikasna infrastruktura koja omogućava sigurna, efikasna i, što je jako bitno, za građane i privredu cjenovno povoljna plaćanja u eurima sa zemljama SEPA područja”, ilustriraju iz CBBiH koliko i zašto je naša zemlja istovremeno blizu i daleko od ulaska u SEPA sistem, uz uvjetovano optimističnu procjenu da “ako se potvrdi ispunjenost svih kriterija, BiH bi mogla zvanično pristupiti SEPA zoni tokom 2026. godine”.
Na molbu da konkretnije opišu svoje aktivnosti koje su do sada realizirali ili ih trenutno provode i pripremaju u procesu pristupanja naše zemlje SEPA-i, iz CBBiH ograničavaju se na opasku da je “zahvaljujući angažmanu Centralne banke, BiH u relativno kratkom periodu postigla vidljiv napredak, uspostavila funkcionalne mehanizme saradnje između institucija i osigurala da reformski procesi teku sinhronizirano i uz minimalne zastoje”.
Ništa konkretniji u CBBiH nisu ni kada je riječ o eventualnim političkim opstrukcijama koje otežavaju taj proces i načinima na koji se one prvenstveno manifestiraju, s čim u vezi tek primjećuju da “integracija BiH u SEPA u svojoj suštini predstavlja primarno ekonomsko, a ne političko pitanje”, podsjećajući pritom da “ulazak u SEPA bez sumnje predstavlja unapređenje prekograničnog platnog prometa u eurima, smanjenje troškova transakcija, veću sigurnost, transparentnost i u konačnici efikasnost plaćanja, a usaglašavanje sa normama mandatornim za SEPA članstvo ujedno znači jako podsticanje inovacija i digitalizacije, što donosi direktne koristi građanima i privredi u BiH”.
Procjenjuje se da bi ulazak BiH u SEPA sistem, putem smanjenja troškova prekograničnih uplata, rezultirao uštedama oko 100 miliona eura godišnje
S druge strane, nešto su precizniji u pojašnjavanju obima i oblika uticaja pristupanja SEPA sistemu na bankarski sektor u BiH, u vezi s čim naglašavaju da “ispunjavanje specifičnih tehničkih i operativnih uslova za učešće u SEPA platnom sistemu uključuje tehničku usklađenost, prilagođavanje poslovnih procesa i usvajanje SEPA platnih šema”.
“Banke će morati tehnički povezati svoje sisteme sa SEPA infrastrukturom, što uključuje implementaciju SEPA platnih šema, koja podrazumijeva integraciju IT sistema i softverskih platformi sa SEPA protokolima za izvršavanje i primanje transakcija u eurima.
Morat će prilagoditi i svoje poslovne procese za izvršenje SEPA transakcija, uključujući promjene u načinu obrade plaćanja, zaštiti podataka, kao i u načinu izvještavanja klijenata.
Banke će također morati u potpunosti usvojiti SEPA platne šeme, čime će omogućiti svojim korisnicima brze, sigurne i jeftine prenose sredstava unutar SEPA područja.
Također, regulativa će podrazumijevati ulazak novih igrača na tržište, otvaranje banaka za principe otvorenog bankarstva, ali proces SEPA integracije istovremeno znači podsticaj za jaču inovativnost, što će bez sumnje otvoriti nove komercijalne pravce i proizvode kod pružalaca platnih usluga”, sumiraju iz Centralne banke, pritom ističući da su tehničke pripreme banaka počele još 2019. godine, “tako što je domaći Žiro-kliring sistem za mala plaćanja usaglašen sa tada aktuelnim SEPA standardom poruka”, ali bez preciziranja troškova i trajanja predstojećih prilagođavanja novom sistemu.
Govoreći, pak, o benefitima koje od ulaska u SEPA-u mogu očekivati građani i privreda BiH u kontekstu cijene, brzine i sigurnosti prekograničnih plaćanja u eurima, iz CBBiH apostrofiraju da “za privredu to znači niže transakcijske troškove, brži obrt kapitala i veću predvidljivost poslovanja, za banke veću konkurentnost i prostor za razvoj novih digitalnih proizvoda, a za građane kraj višednevnog čekanja i početak stvarne finansijske fleksibilnosti”.
“Značaj SEPA integracija ogleda se u činjenici da, prema dostupnim projekcijama Svjetske banke, pravna i fizička lica u zemljama zapadnog Balkana koje nisu u SEPA području plaćaju šest puta veće provizije za prekogranične transakcije nego građani i firme u SEPA području.
BiH sa zemljama SEPA područja ima preko 80 posto ukupnih uvozno-izvoznih aktivnosti, a većina bh. dijaspore, koja doznakama generiše oko 10 posto bh. bruto društvenog proizvoda (GDP), živi u SEPA zemljama. Dakle, jasno je da postoji jaka korelaciona veza SEPA integracija i ekonomskog rasta.
Iskustva zemalja koje su se nedavno pridružile SEPA području pokazuju da integracija dovodi do mjerljivog smanjenja troškova prekograničnih uplata i bržeg izvršenja transakcija, što u praksi rezultira značajnim uštedama za privredu i stanovništvo.
Prema nekim procjenama, u slučaju BiH te uštede iznose oko 100 miliona eura. Istovremeno, olakšava se priliv doznaka iz dijaspore, koje će se moći slati brže i jeftinije, bez posrednika i posredničkih naknada”, potcrtavaju iz CBBiH, ukazujući da “niži troškovi slanja novca imaju i dodatni, važan društveni efekat – smanjuju se inače vrlo popularne neformalne i vaninstitucionalne prakse transfera gotovine, poput slanja novca preko prevoznika ili drugih nesigurnih kanala, jer kada službeni kanali postanu dovoljno brzi, jednostavni i jeftini, građani prirodno prelaze na formalne tokove, što povećava sigurnost, transparentnost i integritet finansijskog sistema”.
U prvoj fazi TIPS će funkcionirati samo za dInstant plaćanja
U kontekstu usklađivanja sa EU standardima, odavno se najavljuje i uvođenje instant plaćanja u BiH. Kako podsjećaju iz Centralne banke, TIPS (TARGET Instant Payment Settlement – Trenutno poravnanje plaćanja kroz Transevropski automatizirani sistem ekspresnih novčanih transakcija) je panevropska infrastruktura za namirenje instant plaćanja u realnom vremenu, kojom upravlja Evropska centralna banka u okviru Eurosistema.
“Osim što omogućava izvršenje platnih transakcija u roku od nekoliko sekundi, 24 sata na dan, sedam dana u sedmici, uključujući praznike, uz poravnanje direktno na računima centralnih banaka, TIPS pruža izuzetno visok nivo sigurnosti, dostupnosti i interoperabilnosti, jer radi na jedinstvenim tehničkim standardima, uključujući ISO 20022 formate i stroge zahtjeve za kibernetičku otpornost”, naglašavaju iz CBBiH.
Elaborirajući prednosti koje sa sobom donosi taj sistem, ali i odgovarajući na pitanje o mogućem datumu njegove dugo iščekivane implementacije u našoj zemlji, odnosno dilemi da li je sredina ove godine definitivan rok ili se mogu očekivati nova odgađanja, iz CBBiH u prvom redu ističu činjenicu da su naša i centralne banke još četiri države zapadnog Balkana potpisale pismo namjere sa Bankom Italije “za učešće u projektu izgradnje i realizacije klona TIPS infrastrukture, kao infrastrukture za instant plaćanja u domaćoj valuti i pretpostavkama evropskih integracija, u potpunosti harmonizovanog sa TIPS infrastrukturom sa tehnološkog i operativnog stanovišta”.
“Ovo je de facto tehnički klon evropskog TIPS sistema, što znači da je dizajniran da funkcioniše po istim tehničkim principima, sigurnosnim standardima i operativnim pravilima kao i TIPS infrastruktura. U praksi, TIPS Clone je nacionalna platforma za poravnanje instant plaćanja u realnom vremenu, koja obrađuje sve transakcije u roku od nekoliko sekundi, 24 sata dnevno, sedam dana u sedmici.
Plan TIPS Clone projekta predviđa da produkcijski rad – takozvani go-live momenat, bude dostignut u julu 2026. godine, čime bi sistem instant plaćanja u BiH postao potpuno operativan. Pri tome, CBBiH prati dinamiku i tempo implementacije koju predvodi Banka Italije, a eventualno prolongiranje rokova može biti uslovljeno odlukama i vremenskim okvirom definisanim s njihove strane. Do tog trenutka odvija se intenzivan tehnički i organizacioni rad – kroz kontinuiranu komunikaciju, radne sesije i tehničku podršku Banke Italije, izrađuje se sveobuhvatna tehnička dokumentacija, definišu se arhitektura i sigurnosni standardi te stvaraju preduslovi za izgradnju domaće infrastrukture koja će omogućiti poravnanje uplata u stvarnom vremenu”, navode iz CBBiH, najavljujući da u narednim mjesecima slijedi ulazak u fazu razvoja i testiranja ključnih komponenti sistema, “kako bi BiH u predviđenom roku ispunila sve potrebne tehničke zahtjeve i postala dio savremenog evropskog platnog okvira za instant plaćanja”.
“U prvoj fazi implementacije, TIPS Clone sistem bit će fokusiran isključivo na domaća instant plaćanja u BiH, omogućavajući građanima, privredi i institucijama da izvršavaju transakcije u roku od nekoliko sekundi unutar nacionalnog platnog prostora. Taj korak je ključan za stabilno uvođenje nove infrastrukture i za potpuno prilagođavanje banaka, platnih institucija i tehničkih servisa novom režimu 24/7/365 poravnanja.
Druga faza razvoja predviđa proširenje funkcionalnosti ka prekograničnim instant plaćanjima, čime bi TIPS Clone postao interoperabilan sa evropskim TIPS sistemom i omogućio direktne, brze i niskotarifne transakcije između BiH i država EU. Time TIPS Clone postaje ne samo nacionalna platforma, nego i strateški autoput prema jedinstvenom evropskom platnom prostoru, otvarajući građanima i privredi pristup modernim prekograničnim uslugama u stvarnom vremenu”, rezimiraju iz Centralne banke, dodajući da “TIPS Clone nije samo sistem plaćanja, to je zapravo platforma koja čini temelj mnogih inovacija u domenu platnog prometa, ali i stabilan i neophodan temelj za digitalizaciju u BiH”.
